AVM'lerin Yorgun Gençleri

avm 3d

AVM’ler... Modern yaşamın tapınakları... Artık her birimizin günlük hayatının vazgeçilmezleri haline gelmiş alışveriş merkezleri, ışıltılı mağazalar...
Haftada birkaç kez kimi zaman alışveriş için, kimi zaman sadece vakit geçirmek için gittiğimiz AVM mağazalarında rastlarız onlara. Mağazanın doğal bir parçası gibidirler. Satış elemanlarıdır onlar.
Satış fiyatı 23,00 TL
Taban fiyat30,00 TL
İndirim-7,00 TL
Vergi tutarı
Standart fiyat:


Kargo için kargo ile 11,00 TL

Preloader

AVM’ler... Modern yaşamın tapınakları... Artık her birimizin günlük hayatının vazgeçilmezleri haline gelmiş alışveriş merkezleri, ışıltılı mağazalar...
Haftada birkaç kez kimi zaman alışveriş için, kimi zaman sadece vakit geçirmek için gittiğimiz AVM mağazalarında rastlarız onlara. Mağazanın doğal bir parçası gibidirler. Satış elemanlarıdır onlar.

Hep güler yüzle hizmet eden bu genç kadın ve erkeklerin çalışma koşulları nelerdir, meslekleriyle ilgili algıları nasıldır, işlerini seviyorlar mı, geleceklerinden umutlular mı diye pek düşünmeyiz; zaten bu konuda yazılmış çizilmiş fazla bir şey de yoktur.

Bu kitap bu yakıcı konuya, AVM mağazalarında çalışan satış elemanlarının çalışma hayatlarına ışık tutuyor. Her gün kayıtsızca taleplerimizi ard arda sıralayarak konuştuğumuz bu kişilerin yaşantılarına yakından bakıyor. AVM
mekanında, satış elemanlarının öznelliklerinin kuruluşunda, jestler, mimikler, satılan metanın nitelikleri, hizmet sunulan müşterilerin farklılıklarında karşımıza çıkan esnek ve akışkan bir emek sürecini tüm ayrıntılarıyla analiz ediyor.

Bedenin, duyguların, sınıfın ve cinsiyetin,  duygusal emek ve estetik emeksatılan marka ile birlikte “giyinildiği” bu emek sürecini, mağaza çalışanlarının gündelik yaşam deneyimleri üzerinden kapsamlı bir saha araştırması yoluyla
deşifre ederek, sınıf, cinsiyet ve yaş kesişiminde kapsamlı bir analiz ortaya koyuyor.

İÇİNDEKİLER

Kısaltmalar .................................................................................... 8

Tablolar .......................................................................................... 9

Şekiller .......................................................................................... 10

Teşekkür ....................................................................................... 11

GİRİŞ ........................................................................................... 15

BÖLÜM 1

KİTLESEL TÜKETİMDEN

BİR HAYAT TARZI OLARAK TÜKETİME:

ALIŞVERİŞ MERKEZLERİ VE PERAKENDECİLİKTE

DÖNÜŞÜMLER .......................................................................... 21

Tüketim Toplumuna Geçiş ............................................................. 21

            Türkiye’nin Tüketim Toplumuna Geçiş Süreci ............... 29

            Türkiye’de AVM’lerin Öncülleri:

            Kapalıçarşı ve Pasajlar .................................................... 32

Organize Perakende Sektörü, AVM’lerin Eksik Yüzü:

            Mağaza Çalışanları .......................................................... 34

BÖLÜM 2

KADIN İSTİHDAMI VE HİZMET SEKTÖRÜ ...................... 41

Türkiye’de Kentsel Kadın İstihdamı .............................................. 49

2000’li Yıllarda Hizmet Sektöründe Kadın İstihdamı .................... 59

BÖLÜM 3

NİCEL ARAŞTIRMA ve SONUÇLARI ................................... 63

Araştırma Amacı ve Tasarımı ......................................................... 63

            Araştırma Sahasına Giriş Süreci ve Anket Çalışması ..... 67

            Araştırma Evreni ve Araştırma Sahası ............................ 70

Anket Gözlemleri .......................................................................... 71

            Saha Araştırmasında Seçilen Alışveriş Merkezleri ......... 74

Anket Sahası ve Örneklemi ............................................................ 79

            Anket Sahası .................................................................... 79

            Demografik Yapı ............................................................. 81

            Sosyo-Ekonomik Arkaplan ............................................. 85

İşteki Konum ve Çalışma Rejimi ................................................... 88

            İşteki Konum ve Esnek Çalışma ..................................... 88

            Sosyal Güvence ............................................................... 91

            Çalışma Koşulları, Ücret ve Kişisel Gelir ....................... 94

            Mali Durum ya da Refah Algıları .................................... 97

Cinsiyet, İş Tatmini ve Gelecek Beklentisi ................................... 100

            Cinsiyet Avantaj mı?/Dezavantaj mı? ........................... 100

            Kariyer Beklentisi ve Memnuniyet ............................... 105

            İş-Yaşam ve Yaşam-İş Çatışması .................................. 108

BÖLÜM 4

NİTEL ARAŞTIRMA ve SONUÇLARI .................................. 113

Derinlemesine Görüşmeler ve Araştırma Yöntemleri .................. 113

            Derinlemesine Mülakat Süreci ve Deneyimlerimiz ...... 114

            Görüşmeci Profili .......................................................... 116

AVM Mağazacılığında Çalışma Rejimi ve Emek Denetimi ......... 118

            AVM Mağazalarında Çalışmak:

            Satış İşine Giriş ve Sektör İçi İşgücü Devri .................. 118

            AVM Mağazalarında Çalışma: Genç ve Yorgun

            ya da Satış Elemanlarının Kolonileşmesi ...................... 123

            Emek Süreci ve Beden Denetimi: Estetik Emek ........... 157

İş Tatmini ve Mesleki Algılar ....................................................... 200

            İş Tatmini: “halimize şükrediyoruz” ............................. 200

            Mesleki Algılar ve Öznellik .......................................... 214

Mağaza Çalışanlarının İş-Yaşam Çatışması ................................. 226

            Zaman Temelli İş-Yaşam Çatışması .............................. 226

            Gerginlik Temelli İş-Yaşam Çatışması .......................... 238

DEĞERLENDİRME ve SONUÇ ............................................. 245

KAYNAKÇA ............................................................................. 255

GİRİŞ

Türkiye’de Alışveriş Merkezleri (AVM) hem iş dünyasında, hem de akademiyada sadece istihdam yaratma kapasitesi, sermaye sahipleri için cazip yatırım ve kar fırsatı sunması; ve bir anlamda modern/yeni/global/prestijli/refah vaadeden bir yaşam tarzının vazgeçilmez bir unsuru olarak ele alınmakta ve sunulmaktadır. Oysa, resmin bir de öteki yüzüne bakmak gereklidir; AVM’lerde çalışan binlerce çoğunlukla genç kadın ve erkek satış elemanlarının tüketicilerle ve tüketim kültürüyle buluşması, karşılıklı etkileşimi söz konusu. Ancak, AVM’lerde çalışanlar hakkında ne yazık ki halihazırda hiçbir bilgimiz yok. Müşterilerin ne istediğini, ne beklediğini ayrıntılı matematiksel modellerle desteklenmiş sektör raporlarından biliyoruz ama, onlarla yüz yüze, çok uzun saatler boyu yoğun etkileşim içinde çalışan kadın ve erkeklerin kim olduklarını, hangi çalışma koşullarında mal ve hizmet sattıklarını, mesleklerine ilişkin ne istediklerini ve ne hissettiklerini bilmiyoruz. Umuyoruz ki, bu araştırma bu konudaki büyük eksikliği gidermede bir ilk adım olacaktır.

Bu çalışma, organize perakende sektöründe yer alan AVM mağazalarındaki çalışma ilişkilerini, toplumsal cinsiyete dayalı kesişimsel bir yöntemle analiz etmektedir. Yani toplumsal cinsiyet bir kimlik olarak değil, bir süreç olarak ele alınmakta ve hem iktidar ilişkilerinin varlığı, hem de bireyin günlük hayattaki deneyimleri sınıf, etnik yapı, yaş vb. kategorilerle etkileşim içinde ele alınmaktadır. Elinizdeki kitap, Mart 2014-Haziran 2015 tarihleri arasında, 16 ay süren bir saha araştırmasına dayanmaktadır. Araştırmaya başladığımızda ilk dikkatimizi çeken şey, AVM mağazacılığı ve genel olarak organize perakende sektörünün oldukça örgütlü ve kurumsal yapısına rağmen, sektördeki çalışanlar hakkında üretilen bilginin azlığı idi. Satış temsilcileri, mağaza çalışanları, kasiyerler, dev marketlerin reyonlarındaki görevliler ile ilgili bilgilere ulaşmak oldukça zordu. Genç bir çalışan profili olduğunu ve bu işin çoğunluğu için “geçici” bir iş olarak göründüğünü tahmin ediyorduk. Bu işi kimler ve neden tercih ediyordu? AVM mağazacılığı kadın istihdamı açısından nasıl bir görünüme sahipti? Giderek bir yaşam ve deneyim yaratma sürecine dönüşen, çeşitlenen tüketim ilişkileri içerisinde çalışanların farklı sınıf ve cinsiyetlerden müşterileri ile yüzyüze ve gündelik etkileşimlerinin; çalışanların öznellikleri açısından etkileri neydi? Satış elemanlarının kendi pozisyonları hakkındaki algıları ve kariyer beklentileri nasıl şekilleniyordu?

Ülkemizde son yıllarda kredi kartı kullanımının cazip hale getirilmesi, kişi başına düşen milli gelirin artmasıyla, organize perakende sektörü (geleneksel- “esnaf” dediğimiz- perakende sektörü dışında kalan) hızla gelişmekte ve sermaye için karlı bir yatırım seçeneği olarak AVM’lerin sayısı da her yıl artmaktadır. Mağazacılık ve perakende ticaret alanında kadın çalışan oranı %40’ın üzerindedir. Ayrıca, satış işini biz de başlangıçta “kadın işi” olarak düşünüyorduk ve bu yaygın algının aksine kadın satış elemanlarının toplam satış elemanları içindeki oranı %30 dolayındadır (TÜİK, 2016). Ancak araştırma sonucunda satış işinin, henüz çalışanlarının büyük kısmı kadın olmasa bile, kadınsılaştığını, kadın işi olduğunu anladık; zira satış işinde toplumsal cinsiyet ve cinsellik neo-liberal değer ve önceliklerin benimsenmesinde çok önemli rol oynamaktadır. Böylelikle, yeni bir erkeksilik ve yeni bir kadınsılık rejiminin, daha akışkan, daha esnek, pazarlık edebilen, müşteri talebine göre yenilenen, müşteri ve iş arkadaşı sıfatıyla kontol etmek yerine karşısındakini memnun etmeye dönük, daha çok nasıl göründüğünü önemseyen genç kadın ve erkek satışçılardan söz edebiliriz.

Türkiye’de perakende sektörü cirosu toplam GSMH’nin dörtte birini oluşturmaktadır. Bu cironun yaklaşık yarısı organize perakende sektöründen gelmektedir. Organize perakende sektörü özelinde AVM’ler, hem kadın istihdamının göreli ağırlığı, hem de istihdam yaratma kapasitesi açısından ön plana çıkmaktadır. Kar oranları ve satış hacmi açısından AVM yatırımı cazibesini bir süre daha koruyacak gibi görünmektedir; ancak son 2 yılın mevcut AVM yatırımcıları ve mağazaların pek de bekledikleri satış hacmine ulaşamadıkları aşikardır. İstihdam açısından organize perakende sektörünün önemli bir avantajı, AVM’lerde çalışan elemanların kayıt dışı olma olasılığını ortadan kaldırmasıdır. Dolayısıyla kayıtlı/sigortalı istihdam açısından bu durum önem teşkil etmekle birlikte, bu alanda nicel ve nitel hemen hemen hiç bir kapsamlı çalışmanın olmaması dikkat çekicidir. Bu nedenle araştırmamızın başlangıcında öncelikli olarak Türkiye genelinde ve özellikle İstanbul ilinde sayısal ve sektörel verileri toplamak; alan araştırması ile cinsiyete dayalı kapsamlı bir profil çıkartmak (demografik özellikler, iş süreçleri, iş tanım ve statülerin dağılımı, işgücü devirleri, ücret ve promosyon düzeyleri, cinsiyete dayalı iş bölümü gibi) öncelikli amacımız olmuştur.

Müşteriyle yüz yüze ilişkinin yoğun olduğu bu iş, duygusal emek, estetik emek gibi satış işini oluşturan farklı özelliklerin sınıf, cinsiyet vb. katmanlarla kesişimi açısından da cazip bir araştırma öznesi olarak görülebilir. Satış işi, kalıcı ve saygın bir meslek olarak algılanmamaktadır. Zira, uzun ve denetimli çalışma saatleri, iş-dışı sosyal hayatın sıfırlanması, bu işi ancak genç yaşlarda katlanılabilir hale getirmektedir. Satış elemanı olarak çalışan genç kadınlarda bu işleri evlenene kadar ya da erkeklerde ise askere gidene kadar yapılacak geçici işler olarak değerlendirme eğilimi yaygındır. Kadınlar ama özellikle evli kadınlar açısından karşılıksız yeniden üretim ve bakım işlerinin ağırlığı yakıcı bir sorun olarak varlığını korumaktadır. Hafta sonu ve tatil günlerinde yoğun ve uzun saatler boyunca çalışma en temel sorun olarak görülmektedir. Çalışma saatlerinin/çalışma mekanlarının çocuk bakımı vb. sorumlulukları hafifletecek şekilde düzenlenmesi söz konusu değildir. Bu yüzden, satış işinde sebat edebilen gençler müdür, departman sorumlusu vb. üst pozisyonlarına erişebilmektedir, ancak kadınlar açısından cam tavan olarak adlandırılan kariyer yollarındaki görünmez engeller varlığını sürdürmektedir. Araştırma sonuçlarımıza göre, satış işinde kadın müdürlerin oranı %25, müdür yardımcıları, uzman satış elamanı vb. alt düzey yönetici oranı ise %45’tir. Bu nedenle hem satış elemanlığının geçici bir iş olarak kabul edilmesinin nedenlerini ortaya çıkartmak hem de işe giriş, iş deneyimi ve işgücü devri gibi süreçlerde sınıf, cinsiyet ve yaş temelli ayrışma ve kesişme noktalarını deşifre etmek önem taşımaktadır.

Satış elemanlığının, hem kadınlar hem de erkekler için geleceği olan, üzerine kariyer inşa edilebilecek bir meslek olarak görülebilmesi için mesleki ve siyasi alanda cinsiyete duyarlı ne gibi düzenlemeler yapılabilir? Özellikle kadın istihdamının-prestijli ve güvenceli işlerde-arttırılması bakımından nasıl politikalar geliştirilmelidir? Türkiye’de kadın istihdamına yönelik, kalıcı, kanıta dayalı ve etkin politikaların üretilebilmesi bakımından, hem temel işgücü verilerinin, hem de iş tatmini açısından mesleki beklentilerin analizi büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle de toplumsal cinsiyet temelinde kariyer deneyimleri, algılar ve beklentileri ortaya koymak ve emek süreçleri ve mekansal organizasyonlarındaki değişimlerin toplumsal cinsiyete dayalı iş bölümüne etkilerini araştırmak gerekmektedir. Çalışmamızın, kadın istihdamı politikaları açısından da, cinsiyet eşitlikçi politikaların geliştirilmesine olanak sağlayacak ampirik ve teorik bir katkı sağlamasını umuyoruz.