Cumartesi Anneleri

Hüseyin OCAK ÖNSÖZ

Sizin hiç yakınınız kayıp oldu mu?
Hüseyin Ocak - Cumartesi İnsanları

Sizin doğurup büyüttüğünüz, gençliğine güzelliğine doymadığınız kızınız veya oğlunuzu, sizden zorla koparıp aldılar mı?
Bir gece yarısı veya şafak vakti, onlarca güvenlik güçleriyle eviniz basılıp, sevdiğinizi kucağınızdan alıp götürdüler mi? Aramaya başladığınızda “Biz de böyle biri yok, biz almadık” cevabı aldınız mı? Bakmaya kıyamadığınız, güneş gibi içeri gireniniz, söz söylemeye kıyamadığınız gündüz vakti, en kalabalık metropolün en karabalık meydanında, onlarca kişinin gözü önünde, gözaltına alındı mı? Onu aradığınızda “Bizde yok, biz gözaltına almamışız” cevabını aldığınızda ne yaptınız? O an kalbinizin durduğunu hissedip, kendinizi çok çaresiz ve yapayalnız hissettiniz mi?
Çocuk düşlerinizle, babanızın eve gelmesini beklerken, onun sıcacık kollarını özlemişken, kapının önünde onu beklerken, tam kavuşma anında onu bekleyen zorbalarca zorla bir Beyaz Toros araca zorla bindirilmesine şahit oldunuz mu? Avazınızın çıktığı kadar bağırıp, gücünüzün yettiği kadar Beyaz Toros’un arkasında koşup sonra çaresizlik, umutsuzluk, sonsuz bir boşluk yaşadınız mı?
Siz bakmaya kıyamadığınız can parçanızı, onlarca ceset içinde aradınız mı hiç? Bu manzarayı defalarca, defalarca yaşadınız mı? İlk önceleri, “inşallah burada değildir,” derken, sonra “inşallah buradadır, en azından bir mezar yeri olur,” dediniz mi?
Bir annenin doğurduğu, göbek bağının ondan kesildiği, büyüttüğü bir çocuğu, canı için, “Bir kemiği de olsa verin bana, onu ölünceye kadar sırtımda taşıyacağım,” dediğini duydunuz mu?
Bir annenin otuz beş yıl boyunca, “Oğlum gelirse evi tanısın,” diye evin kapısını kapatmadığını, evini boyatmadığına şahit oldunuz mu?
Evde saz, söz, muhabbet, sofra varken otuz yıldan fazla bir zaman da sazın sustuğu, sözün, muhabbetin, sofranın olmadığı bir evde yaşadınız mı?
İlk önceleri oğlumu-kızımı bulacağım diye zulmün önünde duran, sonra oğlumun-kızımın katillerini istiyorum diyen, defalarca gözaltına alınan, hapis yatırılan, saçlarından tutulup yerde sürüklenen, coplanan, polis köpekleri ile üzerine saldırılan, polis arabalarının içinde biber gazı sıkılıp boğulma aşamasına gelen yaşlı ve hasta anneleri gördünüz mü?
Bizler bu son otuz senede bunların fazlasını duyduk, gördük ve yaşadık. Peki nedir bu gözaltında kayıp, kim, neden, niçin, nasıl yapar? Bunun ayrıntılarını bu kitabın yazarı sevgili dostumuz, yol arkadaşımız, 12 Eylül zindanlarında en ağır baskı koşullarını ve işkenceleri yaşamış biri olan Nesip Uzun, yaşanmış, benzer uluslararası deneyimleri de bir araya getirerek, ileride yüzleşip hesaplaşmak için uzun bir çalışmayı bir araya getirmiştir.
Bu otuz bir yıl 1100 (10 yıl Galatasaray’da basın açıklamamıza izin verilmedi) haftadır biz neden sokaktayız, kimleri arıyoruz?
Ülkemizde ve dünyada gözaltında kayıplar uzun yıllara dayanır. Ülkemizde ilk gözaltında kayıplar 24 Nisan 1915 tarihinde çeşitli yerlerden toplanarak bir araya getirilen 250 Ermeni aydın, yazar, hukukçu, milletvekili, müzik insanlarıdır. 1936 yıllında sendikacı Salih Bozışık gözaltına alınır, bir daha kendisinde haber alınamaz, 1937’de Seyit Rıza ve altı arkadaşı asılır, mezar yeri belli değil. 1948 yılında yazar, yayıncı Sabahattin Ali gözaltına alınır, bir daha kendisinden haber alınamaz. 1980 12 Eylül döneminde içlerinde Cemil Kırbayır, Turan Sağlam, Hayrettin Eren, Nurettin Yedigöl, Maksut Tepeli, Süleyman Cihan gibi insanların bulunduğu toplam 12 kişi gözaltında yok edilirler.
Özelikle 1990’dan sonra İHD verilerine göre ulaşılabilen 1388 kişi gözaltında kayıp edilmiştir. Gene İHD verilerine göre. 348 toplu mezarda 4201 kişinin olduğu tahmin ediliyor.
Neden gözaltında kayıp; diktatörlerin daha önce denedikleri imha etme yöntemi toplumda istediği etkiyi yaratmadı. Birçoğumuz tanığız bu duruma. 12 Eylül’de insanları aylarca süren işkencelerden sonra cezaevlerine doldurdular. Bu karanlık dönemde insanlar yeniden bir mücadele hattı yaratılar. Daha sonra ev infazları başladı. Bundan da istedikleri sonucu alamayınca sokak infazları başladı. “Dur dedik durmadı, teslim ol dedik, olmadı” bahaneleriyle birçok sol ve sosyalistleri yok ettiler.
Bütün bu ölümlerin sonucunda bir vedalaşma, helâlleşme, yas tutmadan sonra yaşam tekrar devam ediyor. Öldürülenin bir mezarı var, o mezar kalana bir metanet duygusu, yaşama duygusu, yeniden var olma duygusunu veriyor. Ama kayıp öyle değil. Sonsuz bir yok oluştur. Ailenin, sevenlerinin vedalaşma hakkı, yas tutma hakkı, mezar hakkı elinden alınıyor. Aylar yıllar süren, tüm ailenin her gün yaşadığı bir işkence hâlidir bu. İnsan hakları ihlallerinin en zoru. Toplumu en çok etkileyen âdeta topluma deli gömleği giydirilmiş hâlidir bu. Bundan dolayıdır ki BM bu konuda özel bir çalışma yaptı ve bir sözleşme hazırladı. Sözleşmeyi 77 ülke imzalamış, Türkiye taraf ülke olmasına rağmen hâlen imzalamamıştır.
BM Genel Kurulu tarafından 20 Aralık 2006 tarihinde bir sözleşme kabul edildi. Zorla kaybetme insanlığa karşı bir suç ve uluslararası insan hakları hukukuna dayalı içtihada göre zorla kaybetme sadece kaybedilen kişi için değil, aynı zamanda kaybedilen kişinin ailesi için de bir işkencedir. BM sözleşmesinde gözaltında kayıpları, insanlığa karşı işlenmiş suçlar içinde sayarak, zaman aşımının da olamayacağına hükmeder.
Türkiye de bu tür ağır insan hakları ihlallerini insanlığa karşı suç saymadığı gibi dosyaların birçoğunu görmezden gelip kapatırken, kalanını da zaman aşımı ve berat ile sonuçlandırarak ortada kaldırmaktadır.
Biz bu mücadeleye başlarken elbette kutup yıldızımız Plaza De Mayo Anneleriydi. 30 Nisan 1977 yılında başlattıkları bu mücadele, bugün 2549 haftaya yaklaşmaktadır. Bugün bizim 31 yıl ve 1100 haftalık direnişimizin can suyunu 12 Eylül’de cezaevleri önlerinde toplanıp darbeci işkencecilere “Çocuklarımızı size öldürtmeyeceğiz,” çocuklarına da “Direnin aslanlarım, biz sizin arkanızdayız,” diyen annelerden, o mücadele insanlarından aldık.
Geçmişle yüzleşip hesaplaşmak için unutmamak, hatırlamak, gelecek kuşaklara aktarmak çok önemli. Dostumuz, yoldaşımız Nesip Uzun bu önemi kavrayarak, Osmanlı’nın son zamanlarından başlayarak günümüze kadar bu coğrafyada yaşanan gözaltı kayıplarını titiz bir çalışmayla tarihe not düşmüştür. Sadece bu coğrafyada değil, gözaltında kayıpların olduğu birçok ülkedeki literatürü, güncel gelişmeleri ve uygulamaları inceleyerek karşılaştırılmış bir biçimde bu konuya duyarlı insanlar, akademik çevreler için de kaynak olabilecek çok önemli veriler ortaya çıkarmıştır. Bu, ülkemizde konuşulan “Barış Süreci”ne de bir veri tabanı oluşturmaktadır.
Nesip Uzun, bu yaşanmışlığın yabancısı değil. Bu yaşanmışlığın 12 Eylül direnişçisi, sanığı, tanığı ve mağduru olmuş arkadaşımızdır. Bir önceki eserinde, 12 Eylül zindanlarında yaşadıklarını ve yaşananları, orada süren direnişleri, yeniden kurulan yaşamların ne bedeller ödenerek var edildiğini bize aktarmıştı. Ama asıl yaşam ve direnç kaynağı olan annesinin, Pakize Anne’nin onu yaşamda tutmak için ne denli fedakâr bir mücadele verdiğini aktarmıştı bize. Daha sonra Pakize Anne’nin katledilmesi ve sorumluların ortaya çıkması için aile olarak verdikleri hukuk mücadelesini de büyük bir acıyla okumuştuk.
Derdimizi dert edinerek bunu tarihe not düşüren sevgili Nesip Uzun’a şükran borcumuzla, emeğine, yüreğine sağlık.

Nesip UZUN ÖNSÖZ

Düşlerimiz
Nesip Uzun

Koynumuzda saklı düşlerimiz
Yüreğimiz ellerimizde gidiyoruz
El aman ölüm yaman
Nesip Uzun, 25 Kasım 1988

Sadece okuyanı değil yazarken her satırında yazarını da derinden etkileyen ülkemizde 31, Latin Amerika’da 45 yıllık bir dramı yazmak başlı başına bir travmadır. İşin korkunç yanı da bu kadar büyük acımasızlıkları aynı kötülükle ve canavarlıkla gerçekleştirenler, yıllar yılı aramızda, yanı başımızda normal insanlar gibi yaşamaya devam edebiliyorlar. Her cumartesi Galatasaray’da ağıtlar yakan ya da Arjantin’de Plaza de Mayo meydanında toplanan annelerin, kayıp yakınlarının çığlıkları onları rahatsız etmiyor. Toplumsal yabancılaşma, boş vermişlik, başkalarının acılarına duyarsızlık, giderek sıradan bir olay hâline geliyor. Ellerinde kaybettikleri yakınlarının resimleriyle 70 yaşın üzerinde kadın erkek bu yaşlı insanlar, bir kâğıt parçasından bir şeyler okuyorlar. Toplumu, kamuoyunu ve basını hükûmet yetkililerini acılarına ses vermeye çağırıyorlar. Her cumartesi tekrarlanan bu ritüelin onlarda yarattığı derin psikolojik travmaları hangi sözcükler anlatabilir ki!..

Birbirlerini daha önce hiç tanımamış bu insanları Hanım Anne şöyle anlatıyor: “Bizim birbirimizden başka kimsemiz yok, biz şimdi kardeşten öte bir aileyiz. Bizim yalnızlığımız, terk edilmişliğimiz, bu meydana geldiğimizde kucaklaşmalarımız, bakışlarımızla ve eylem sonunda Hazzo Pulo’daki salaş masalarda içtiğimiz bir bardak çayla son buluyor. Bir haftalık dertlerimizi hastalıklarımızı burada unuturuz. Bir hafta sonraya kadar sağ kalırsak yeniden buluşuruz.”

Acaba Plaza de Mayo anneleri de aynı duygularla mı dayanıştılar? Bir ömrün yarısını kaplayan bu eylemlerde bu insanları bir araya getiren o ortak duygular her şeyden üstün olmalı ki onları yaşatabiliyor. Baba Ocak, Berfo Ana, Emine Ocak, Elmas Eren annelerden sonra Arjantin’in yiğit annelerinden Arjantin’in Emine Anası, Sara Coca Luján de Molina 20 Mart 2026’da hayatını kaybetti. 1100. haftasında onları Galatasaray’da hüzünle izledim. Vakur bir şekilde basın bültenlerini okuyup ellerinde getirmiş oldukları karanfilleri aynı yerde bırakıp sessizce ayrıldılar.

Ertesi gün anneler günüydü, tüm basında sosyal medyada annelerin kutsallığını anlatan mesajlar yayınlandı. “Cennet annelerin ayakları altındadır,” dediler. Ama onlar da anneydi. Evlatları onlara çiçek getiremeyecekler ve onlar mezarları dahi olmayan çocuklarına bu bayram da gidemeyecekler, dua edemeyeceklerdi.

Bu kitapta demokrasi geleneği oturmamış, darbelerle, seçim hileleriyle iktidarları ele geçirmiş pek çok ülke örneklerini inceledim. Kaybettirmelerin ortak hikâyelerini ve yüzleşmeleri ele aldım.
Çalışmalarımda dijital dünyanın teknolojik avantajlarından yararlanarak dünyadaki konuyla ilgili en önemli arşivleri taradım, kaynaklara ulaşmak günümüz şartlarında daha rahat. Amerika, Latin Amerika insan hakları kurum ve arşivleriyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemeleri tutanakları, burada görülen ilgili dava metinleri, TBMM İnsan Hakları Araştırma Komisyonu dosyaları ve faili meçhuller dosyaları ulaşılabilen önemli dosyalardı. Faili meçhuller bile tek başına yüzlerce sayfalık mahkeme tutanakları, dava dosyalarıyla dolu, ancak başka bir çalışmanın konusu olabileceğinden konuyu dağıtmamak adına çalışmamı Cumartesi Anneleri ile sınırlı tuttum.

Geçen bunca zamana rağmen ne yazık ki bu ülkelerin çoğunda insan hakları ihlalleri devam ediyor. Toplumda bir avuç vicdanlı insanın çalışmalarıyla bunlar kamuoyuna ulaşabiliyor. Bizde de İnsan Hakları Derneği, İnsan Hakları Vakfı gibi kurumlar ve gönüllü vatandaşlar eliyle arşivler oluşturuluyor, belgeler kamuoyu ile paylaşılıyor. Bu kitap tümüyle bu belgelere dayalı bir çalışma oldu. Çalışmamın başından sonuna kadar bana pek çok konuda destek veren Hasan Ocak ailesine, Hüseyin Ocak, Maside Ocak’a, Av. Ahmet Cihan’a ve belgeleriyle İHD ve TİHV’e de teşekkür ediyorum.
Bu kitabı, dünyada evlatlarını bu şekilde kaybetmiş tüm annelere, kayıp yakınlarına, onurlu ve yiğit Cumartesi Annelerine adıyorum.

KÜNYE

SAV Sosyal Araştırmalar Vakfı

ISBN 978-605-9816-28-1
Sosyal Araştırmalar Vakfı 79
Sertifika No: 47097

Araştırma-İnceleme
Plaza de Mayo’dan Galatasaray Meydanı’na Bir İnsanlık Hikâyesi
Cumartesi Anneleri
Nesip Uzun

Birinci Baskı Temmuz 2026

Yayına Hazırlayan
Serap Korkusuz

Kapak Resmi
Ahmet Şık

Editör
Av. Ahmet Cihan

Baskı Öncesi Hazırlık
Ülkü Gündoğdu

Baskı ve Cilt
Egem Basım Yayın Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.
Maltepe Mah. Gümüşsuyu Cad. Odin İş Merkezi Kat: 2 No: 420
Zeytinburnu/İstanbul
Sertifika No: 43624

Fiyatı: 400 TL

FORM